Artikulu hau jatorriz The Conversation-en argitaratu da.
“Norbait elkarrizketatzeak laguntzen zaitu bere azalean jartzen eta zeure bizitza gehiago baloratzen». Horrela zioen Batxilergoko ikasle batek azalduz nola sentitu zen migrazioei buruzko ahozko historiako proiektu batean parte hartu ondoren. Gazte horrek bere ama elkarrizketatu zuen, Errumaniatik 19 urterekin oso baldintza zailetan emigratu zena. Jarduera honen bidez familiarekin harremanak estutu zituen eta migratzeak suposatzen duenaz jabetu.
Irakasleak nekatuta eta zapuztuta sentitzen diren honetan, ikasleek agertu ohi duten motibaziorik ezaren eta interes faltaren aurrean; eta, inkesta batzuen arabera,Espainiako gazteen artean, eskuin muturra lehenengo indar politiko gisa sendotzen ari den honetan, izan al da ahozko historia interesa eta enpatia berreskuratzeko bide bat?
Ahozko historiaren onurak hezkuntzan
Ahozko historiak aukera ematen du iragana ezagutzeko, bizi izan zutenen ahotsen bidez: emigrazioa gogoratzen duten aitona-amonak, beren eskubideen alde borrokatu ziren emakumeak edo trantsizio demokratikoa bizi izan zuten auzokideak.
Ahozko historia duela hamarkada batzuetatik dago finkatuta ikerketa arloan eta, pixkanaka, hezkuntza munduan ere zabaltzen ari da erabilera. Onura ugari ekar ditzake, hala nola hausnarketa historikoaren oinarrizko kontzeptuak ulertzea (kausa-efektua, jarraitutasun-aldaketa, kronologia), ikaslea ikerketa lanetara hurbiltzea, iturri historiko argitaragabeak interpretatzeko sormena sustatzea, gure orainari eragiten dioten gaiak lantzea, komunikazio trebetasunak eta belaunaldien arteko loturak hobetzea eta enpatia historikoa lantzea.
Ahozko historia ikaskuntza egoera gisa
Baina ahozko historiaren onurak historiaren irakaskuntzaz harago doa. Bat ere badator Espainian indarrean dagoen hezkuntza legeak, LOMLOEk, definitutako gaitasunen araberako ikaskuntzarekin. Izan ere, uler baitaiteke ikaskuntza egoera gisa, eta ikasitakoa bizitza errealeko testuinguruetan aplikatzeko, arazoak modu sortzaile eta kooperatiboan ebazteko eta autoestimua eta autonomia indartzeko aukera ematen die ikasleei.
Ahozko historiaren proiektu bat ezin hobeto egokitzen da DBHko eta batxilergoko azken ikasturteetako ikaskuntza egoera gisa. Hala ere, aurreko mailetan edo unibertsitatean ere aplikatzen diren esperientziak ere badaude.
Landu beharreko gaiak, batez ere historiarekin zerikusia duten irakasgaietan, askotarikoak izan daitezke: genero historiatik hasi eta migrazioetaraino, trantsizio demokratikotik edo familiaren memoriatik igarota, besteak beste.
Ikasleen zeregina ez da iturri bizi horiek entzutera mugatzen: beren inplikazioak ager ditzake ikasgela gainditu eta gizarteari zerbitzua ematen dioten ekimenak. Bi adibide honen erakusgarri:
- Ahozko iturrien lineako artxibo bat sortzea, ikasleek ateratako testigantzetatik abiatuta. Erakusketa ona da Madrilgo Unibertsitate Konplutentseko ‘Fuentes orales en el aula’ [Ahozko iturriak ikasgelan] webgunea.
- Ikasgelan landutako ahozko iturrietatik liburu bat argitaratzea. Horri dagokionez, ‘Libros con memoria’ [Memoria duten liburuak] ekimena nabarmendu behar da, dagoeneko bi liburu eta komiki bat argitaratu baititu.
Nola garatu ahozko historiaren proiektu bat
Ahozko historia hainbat modutan erabil daiteke didaktikoki:
- Ikasleei eskatu senideei galde diezaietela iragan hurbileko alderdiren bati buruz (erabilera ez-arautua/anekdotikoa). Adibidez, frankismo garaiko hezkuntza.
- Egindako elkarrizketen gainean lan egitea edo pertsona bat ikasgelara gonbidatzea, norbere bizi-historia kontatzeko (erabilera aholku-emailea). Aurreko adibidearekin jarraituz, 1939tik 1975era eskola nazional batean ikasitako norbait ekar liteke.
- Ahozko iturriak ikerketa metodologia gisa integratzea (sormenezko erabilera). Horrek esan nahi du ikasleek beraiek egindako elkarrizketetatik sortzen dituztela ahozko iturriak.
Logikoa denez, azken aukera da ahozko historiaren onurak hobekien indartzen dituena, ikasleen parte-hartze aktiboa eskatzen duelako. Halaber, dedikazio eta denbora gehiago behar da. Horregatik, zenbait gomendio jaso ditugu ikasgelan ahozko historiaren proiektu bat arrakastaz garatzeko:
- Irakasleak aldez aurretik prestakuntza txiki bat izan behar du, ahozko historiaren metodologiari buruzko sarrera irakurketen bidez. Bereziki, elkarrizketak egiteari dagokionez, ikasleei jakinarazi ahal izateko.
- Aukeratutako gaia ikasturte horretarako ezarritako curriculum edukiekin lotu behar da.
- Beste edozein iturri historikok bezala, ahozko testigantzak modu kritikoan tratatu behar dira. Horrela, eskola frankista bateko ikasle ohi baten lekukotasuna beste iturri batzuekin kontrastatu behar da, hala nola garai hartako argazkiak edo eskola liburuak.
- Lanak egiteko –galdetegia egiteko, elkarrizketa egiteko, elkarrizketa horren transkripzioa egiteko eta interpretazio historikoa egiteko–, arian-arian eta modu jarraituan egin behar dira. Pedagogia motela deiturikoari jarraituz, egokiena ikaskuntza prozesu osoa ebaluatzea da, azken emaitzaz beste.
Historia ezezagunak entzutea
Hasieran aipatu dudan ahozko historiaren proiektuan, ikasleek migratzeko esperientzia izan zuten inguruko pertsonak elkarrizketatu zituzten.
Ikasleen iritziz, «oso esperientzia berri interesgarria eta dibertigarria» izan zen, eta «modu positiboan» baloratu zuten «galderen jariakortasuna», eta «migrazioen alde bat ikusi ahal izan zuten, jendeari oharkabean pasatu ohi zaiona: bizitza oso bat atzean uztea eta horrek dakarren guztia (familia, lagunak…) herrialde ezezagun batean berri bat hasteko».
Hitz horietan ikusi ahal dira jada aipatu ditugun alderdiak: ikasgelan ahozko historia erabiltzeak ikasleen motibazioa hobetzen du, hizkuntza komunikaziorako gaitasuna garatzen du eta enpatiarako gaitasuna handitzen du. Beraz, klase motibatuagoak, kritikoagoak eta enpatikoagoak nahi baditugu, agian lehendabiziko urratsa izan liteke oraindik kontatu ez diren historiak entzutea”.
