Nafarroako Gobernuko Memoria eta Bizikidetza, Kanpo Ekintza eta Euskara Departamentuak toki entitateekin lanean jarraitzen du espazio publikoetan proiekzioa duen sinbologia frankista kentzeko bidean aurrera egiteko, indarrean dagoen legedian ezarritakoaren arabera. Orain arte, ia 700 elementu erretiratu dira 2016an hasitako prozesuari esker. Prozesu horretan, toki-erakundeekin etengabe partekatzen da informazioa, sinbologia hori guztia kentzeko eta, horrela, Foru Komunitateko espazio publikoa demokratizatzeko.
Astelehen honetan Nafarroako Jauregian egindako Memoria Historikoaren arloko Koordinazio Batzorde Teknikoaren bilera berean, memoria historikoaren arloko beste jarduera-eremu batzuetako balantzea eta aurreikuspenak aurkeztu dira (desobiratze plana, dibulgazioa, sentsibilizazioa…). Horien artean, Memoriaren Tokiak izendatzeko proposamena nabarmentzen da: Gerra Zibilean eta frankismoan identifikatu gabeko pertsona fusilatuen gorpuzkien panteoia, Iruñeko San Jose udal hilerrian; eta Nafarroako Fusilatuen Senitartekoen Elkartearen (Affna-Nafse 36) «Tropezones» ekimena.
Sinbologia frankista ezabatzea: prozesu luze eta konplexua
Sinbologia frankista espazio publikoetatik kentzeko jarduketa Nafarroa aitzindari izan den prozesua da. 2016ko azaroan hasi zen, Nafarroako Gobernuak behin-behineko errolda onartu zuenean. Une horretan, 141 udalerrik egindako ekarpenei esker, 224 elementu detektatu ziren.
Sinbologia frankistari buruzko erroldak hainbat sinbolo biltzen ditu: legendak, aipamenak, goraipamenak, izendapenak, ohorezko tituluak eta erregimen frankistarekin lotutako pertsonak goraipatzeko gainerako moduak. Orduan adierazten zen errolda irekia eta behin-behinekoa zela, oraindik ezagutzen ez ziren beste ikur batzuk aurkituta alda zitekeelako, txosten berriak egin ondoren.
Lehen fase hartako emaitzak «Frankismoaren dekonstruzioa egiten. Espazio publikoaren demokratizazioa. Ikurren kenketa«. 2019an egin zen, Memorien Europako Behatokiarekin (EUROM) eta Bartzelonako Unibertsitatearen Arte Publikoa eta Memoria proiektuarekin lankidetzan. Ordurako 300 sinbolo kendu zituzten.
Memoriaren Nafarroako Institutuaren ikerketa-lanek aurrera jarraitu zuten ondorengo urteetan, kasu honetan frankismoarekin lotutako pertsonak adopziozko seme-alaba edo seme kuttun gisa hautematera bideratuta, herriguneetan. 122 udalerritako udal-aktak berrikusi ziren, eta, horri esker, udalek ohorezko aipamen horiek baliogabetu ahal izan zituzten. 2023rako, 435 ikur frankista ezabatzea lortu zen.
Bultzada berria legegintzaldi honetan 2023-2027
Foru Gobernuko Memoria eta Bizikidetzako, Kanpo Ekintzako eta Euskarako Departamentuak sinbologia frankista ezabatzeko lanak bultzatu ditu azken legegintzaldi honetan. Hori lortzeko, jakinarazpen formalak bidali zaizkie hainbat udali (2024ko otsaila eta 2025eko urtarrila), eta, horietan, hautemandako sinbologia frankista identifikatu eta kentzeko eskatu zaie.
Nafarroako Memoriaren Institutuaren lekuan eginiko lanak berak ere indartu du ekintza hori, eta sinbologia frankistaren erreferentziak eman ditu herriz herri, etengabeko prozesu mailakatuan. Bertan funtsezkoak dira bai ikerketa-lanak bai erakundeen, elkarte memorialisten eta herritarren beraien lankidetza, inm@navarra.es helbide elektronikoaren bidez sinbologia frankistari buruzko informazioa helaraz baitezakete.
Gaur egungo egoerara iritsita, Nafarroan ia 700 elementu frankista erretiratu direla egiaztatzen da, eta horien berri ematen da Memoriaren Nafarroako Institutuak Oroibidea artxibo digitalean aurkezten duen «Denboraren sinboloak» erakusketa birtualaren parte den sinbologia frankistaren mapan.
Toki entitateekin koordinatutako lanak aurrera jarraituko du, Nafarroa sinbologia frankistarik gabeko lurraldea izan dadin. Horretarako, Foru Komunitateko toki entitateek Nafarroako Gobernuak urteroko laguntzen deialdian dituen dirulaguntzak jaso ditzakete.
Ana Ollo lehendakariorde eta kontseilariak, elkarlan instituzional hori eta Memoriaren Nafarroako Institutuaren lan teknikoa nabarmentzeaz gain, Gobernuak eskura dituen tresna guztiekin bultzada berri bat emateko beharra azpimarratu du, departamentuaren memoriaren politika publikoen funtsezko ardatzetako bat burutzeko; izan ere, beste erkidego batzuekin eta Lurralde Politikako eta Memoria Demokratikoko Ministerioarekin ere lanean ari da Estatu mailako errolda bat garatzeko.
Ollo lehendakariordeak Memoria Historikoaren arloko Koordinazio Batzorde Teknikoan azaldu duenez (bere garaian 2016ko behin-behineko errolda bermatu zuenak), betebehar legal eta etikoa da gizarte osoarentzat eta haren erakundeentzat, batez ere negazionismoa indartzen den garaietan, Francoren diktaduraren adierazpen oro espazio publikotik desagerrarazte aldera.
Kendutako ikurren kopurua hazi egin daiteke; izan ere, prozesu dinamiko horretan, Memoria eta Bizikidetzako, Kanpo Ekintzako eta Euskarako Departamentuak areagotu egin ditu toki-erakundeekiko harremanak, bere eskumenak baliatuz eta legeak ezartzen duenaren arabera, errolda horretan definitutako sinbologia espazio publikora proiektatzen duten espazio publikotik edo higiezinetatik kentzeko eskaera gauzatzeko aukera izan dezaten, eta oraindik espazio publikoan daude, gehienak Etxebizitza Ministerio frankistaren plakak.
Iruñeko Panteoia eta «Tropezoiak», etorkizuneko Memoriaren Tokiak
Bileran zehar, beste gai batzuk ere jorratu dira, hala nola «Memoria historikoaren arloko 2025. urteko jardueren balantzea» eta «Desobiratze plana». Azken horri dagokionez, prospekzioei esker, azken urtean hiru pertsonaren gorpuzkiak identifikatu direla azaldu da (Muniain Guesalatz eta Berriozar), eta DNA Banku Publikoak NASERTICekin egindako lana ere nabarmendu da (422 espediente daude irekita), orain arte 47 pertsona identifikatu ahal izan baitira.
Argitalpen eta erakusketen esparruan, nabarmentzekoa da «Lur Azpian-Bajo Tierra» lanaren berrargitalpena, 2025era arteko deshobiratzeei buruzko datuak eguneratzen dituena, eta «Mujer y Memoria» online erakusketa. Hezkuntza-esparruari dagokionez, urteko mugarria «RedMemoria sarearen Topaketa» izan da, Iruñean, 12 autonomia-erkidegotako 22 ikastetxek parte hartu baitute, beste jarduera batzuk ahaztu gabe, hala nola «Antzerkia memoriarekin» zikloaren antzezpenak hainbat ikastetxetan, espazio formalaren barruan, edo boluntariotzarekin lan egiteko bi eremu antolatzea Gazteriaren Institutuarekin lankidetzan, aisialdiko formatu batetik abiatuta.
Halaber, erakundeen arteko lankidetzarako hainbat akordioren berri eman da (San Kristobal gotorlekuaren inguruko protokoloa Estatuarekin, memoriaren eta giza eskubideen arloko hitzarmena sinatzea Kataluniako Memorial Democratic-ekin, etab.). Arau-esparruan, berriz, Batzordeak onartu zituen azken memoria-tokien seinaleztapena azaldu da: Paternain, Ibiriku Deierri, Artesiaga eta Andosilla.
Ildo horretan, organo aholku-emaile honek bi proposamen tramitatzen saiatu da kategoria hori emateko bi espazio berriri: Gerra Zibilean fusilatutako eta identifikatu gabeko pertsonen gorpuzkien panteoia eta Iruñeko San Jose udal hilerriko panteoia, eta AFFNA- NAFSE 36 elkarte memorialista foru geografiako hainbat tokitan garatzen ari den «Tropezones/Behaztopak» ekimena ordezkatzen duen monolito bat. Horrela, foru sareko Memoriaren Tokiak 30era iritsiko lirateke, eta horri San Kristobal gotorlekua gehituko litzaioke. Gotorleku hau estatuko legeriak izapidetzen jarraitzen du, eta laster argitaratuko da Estatuko Aldizkari Ofizialean.
